☕Een kritische herbeoordeling van ons dagelijkse “bakkie”
Wie tegenwoordig zoekt naar de gezondheidseffecten van koffie, krijgt al snel een geruststellend beeld voorgeschoteld. Een paar koppen per dag zouden mogelijk samenhangen met een lager risico op verschillende aandoeningen. Sommige onderzoeken vinden zelfs een verband tussen koffieconsumptie en een lagere totale sterfte.
Dat onderzoek bestaat en verdient het om serieus genomen te worden.
Maar daarmee is de discussie niet afgelopen.
Want uit de constatering dat koffiedrinkers in grote bevolkingsonderzoeken gemiddeld bepaalde gunstige gezondheidsuitkomsten hebben, ontstaat gemakkelijk een veel grotere conclusie:
“Koffie is gezond.”
En juist daar wil ik een vraagteken achter zetten.
Niet omdat bewezen zou zijn dat iedere kop koffie schadelijk is. Dat bewijs is er niet.
Maar koffie is ook niet zomaar water met een paar antioxidanten. Het is een chemisch complex extract van een zaad dat bij hoge temperatuur wordt geroosterd. Tijdens dat proces verandert de chemische samenstelling ingrijpend en ontstaan nieuwe verbindingen.
Bovendien bevat gewone koffie cafeïne: een farmacologisch actieve stof die aantoonbaar invloed heeft op ons centrale zenuwstelsel.
Misschien moeten we daarom niet alleen vragen:
“Leven koffiedrinkers gemiddeld langer?”
maar ook:
“Wat drinken we eigenlijk, wat gebeurt er tijdens het branden en wat doet cafeïne werkelijk in ons lichaam?”
1. Cafeïne geeft geen nieuwe energie
Dit is misschien wel het eerste misverstand.
We zeggen:
“Ik heb koffie nodig om energie te krijgen.”
Maar cafeïne levert die energie niet.
Een belangrijk werkingsmechanisme van cafeïne is het blokkeren van adenosinereceptoren in de hersenen, waaronder A1- en A2A-receptoren.
Adenosine speelt onder andere een belangrijke rol bij slaapdruk. Gedurende de periode dat we wakker zijn verandert de adenosinesignalering, waardoor uiteindelijk de behoefte aan slaap toeneemt.
Cafeïne kan deze signalering tijdelijk tegenwerken.
We ervaren daardoor minder vermoeidheid en meer alertheid.
Maar dat is iets anders dan het lichaam daadwerkelijk herstellen of van nieuwe energie voorzien.
Vergelijk het met het waarschuwingslampje van een auto:
als het lampje aangeeft dat de tank leeg raakt, vult het uitschakelen van het lampje de tank niet.
Cafeïne kan nuttig zijn wanneer tijdelijk extra alertheid gewenst is.
Maar het is belangrijk dat we stimulatie niet verwarren met herstel.
2. Adenosine staat niet alleen
Het wordt nog interessanter wanneer we kijken naar de hersenen.
Adenosine functioneert niet geïsoleerd. Adenosinereceptoren beïnvloeden andere neurotransmittersystemen, waaronder dopamine en glutamaat.
Daarmee kom ik ook terug op iets wat ik in mijn oorspronkelijke koffieartikel uit 2014 schreef.
Ik gebruikte toen de formulering dat cafeïne de NMDA-receptor zou “bezetten” of “gijzelen”.
Die formulering zou ik vandaag niet meer gebruiken.
Cafeïne is bij normale voedingsconcentraties niet simpelweg een klassieke directe NMDA-receptorantagonist.
Maar daarmee is de relatie tussen cafeïne en NMDA niet verdwenen.
Experimenteel onderzoek heeft inmiddels laten zien dat cafeïne de NMDA-receptor-gemedieerde synaptische transmissie kan beïnvloeden, waarbij adenosine A1- en A2A-receptoren een belangrijke rol spelen.
Dat betekent dat een wetenschappelijk betere keten ongeveer zo loopt:
cafeïne → blokkade van adenosinereceptoren → verandering van neurotransmitterregulatie/glutamaat → modulatie van NMDA-signaaloverdracht.
Dat is aanzienlijk ingewikkelder dan “cafeïne gijzelt NMDA”.
Maar het onderliggende idee dat cafeïne via het adenosinesysteem invloed kan uitoefenen op glutamaterge/NMDA-signalering blijkt dus helemaal niet zo vreemd te zijn.
3. Maar wat gebeurt er met de koffieboon?
Hier begint een onderdeel van de koffiediscussie waarover naar mijn mening veel minder wordt gesproken.
Een koffieboon wordt niet rauw vermalen en in water opgelost.
Hij wordt gebrand.
Tijdens het roosteren worden koffiebonen blootgesteld aan zeer hoge temperaturen. Daarbij vinden complexe chemische reacties plaats, waaronder Maillardreacties en pyrolyse.
De chemische samenstelling van de boon verandert daardoor ingrijpend.
Sommige stoffen nemen af of verdwijnen.
Andere worden juist gevormd.
Wetenschappelijke reviews over het koffiebrandproces noemen onder andere de vorming of aanwezigheid van:
acrylamide, furan, furfurylalcohol, 5-hydroxymethylfurfural (HMF) en polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK's).
Daarmee is nog niet aangetoond dat normale koffieconsumptie hierdoor gevaarlijk is.
Dat onderscheid is cruciaal.
Een stof aantonen is niet hetzelfde als aantonen dat de hoeveelheid waaraan de mens wordt blootgesteld ziekte veroorzaakt.
Maar het omgekeerde geldt eveneens.
Wanneer epidemiologische studies gunstige associaties met koffie vinden, verdwijnen deze stoffen daardoor niet ineens uit de koffiechemie.
4. Acrylamide: een ongemakkelijk voorbeeld
Acrylamide is interessant omdat hierover weinig discussie bestaat wat betreft zijn aanwezigheid in bepaalde sterk verhitte voedingsmiddelen.
Het ontstaat onder andere tijdens Maillardreacties bij hoge temperaturen.
Dat gebeurt bijvoorbeeld bij friet, chips, broodproducten en koffie.
De Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA beschouwt acrylamide in voeding vanwege zijn genotoxische en carcinogene eigenschappen in dieronderzoek als een volksgezondheidskundig aandachtspunt en adviseert blootstelling zoveel mogelijk te beperken.
Betekent dat dat koffie bewezen kanker veroorzaakt?
Nee.
Die conclusie mogen we daar niet uit trekken.
Maar het betekent evenmin dat we acrylamide kunnen negeren omdat het toevallig in een populair voedingsmiddel voorkomt.
Interessant genoeg is koffie hier chemisch behoorlijk ingewikkeld.
Tijdens het brandproces wordt acrylamide eerst gevormd, maar bij verder branden wordt een gedeelte weer afgebroken.
Daardoor wordt in onderzoek doorgaans meer acrylamide in lichter gebrande koffie gevonden dan in donkerder gebrande koffie.
Maar daarmee is donker branden niet automatisch gezonder.
Onderzoek naar verschillende brandgraden heeft namelijk laten zien dat terwijl acrylamide afneemt, andere hitteproducten zoals furan, furfurylalcohol en HMF juist kunnen toenemen.
We kunnen koffie daarom niet beoordelen aan de hand van één afzonderlijke stof.
We moeten naar het totale chemische pakket kijken.
5. “Maar koffie zit vol antioxidanten”
Dat argument horen we vaak.
En het is niet onwaar.
Koffie bevat verschillende biologisch actieve plantaardige verbindingen, waaronder chlorogeenzuren. Aan verschillende koffiecomponenten worden antioxidatieve en anti-inflammatoire eigenschappen toegeschreven.
Dat hoort eerlijkheidshalve in een kritische blog over koffie thuis.
Maar vervolgens wordt soms een denkfout gemaakt:
koffie bevat antioxidanten → dus koffie is gezond.
Zo werkt toxicologie en voedingswetenschap niet.
Een voedingsmiddel kan tegelijkertijd verbindingen bevatten die potentieel gunstige én potentieel ongunstige effecten hebben.
Bovendien zijn koffie en cafeïne bepaald niet noodzakelijk om antioxidanten binnen te krijgen. Groenten, fruit, kruiden, noten, zaden, peulvruchten en andere plantaardige voedingsmiddelen leveren eveneens grote hoeveelheden bioactieve stoffen.
6. Is koffiebranden vergelijkbaar met barbecueën?
Niet rechtstreeks.
Bij sterk verhit en vooral verkoold vlees kunnen onder andere heterocyclische aminen en PAK's ontstaan. Bij koffie hebben we een andere uitgangsstof, andere temperaturen, andere chemische reacties en uiteindelijk een andere blootstelling.
We mogen daarom niet redeneren:
“verbrand vlees is ongezond → koffie wordt gebrand → dus koffie is ongezond.”
Dat zou wetenschappelijk te gemakkelijk zijn.
Maar de achterliggende vraag vind ik wel gerechtvaardigd:
Wat doet sterke verhitting met ons voedsel?
Bij zwartgeblakerd vlees vinden we het tegenwoordig vanzelfsprekend om die vraag te stellen.
Waarom zouden we bij koffie niet eveneens geïnteresseerd mogen zijn in alle verbindingen die tijdens het brandproces ontstaan?
Niet om mensen bang te maken.
Maar omdat voedingswetenschap juist betekent dat we willen weten wat we consumeren en in welke dosis.
7. Wat zit er dan werkelijk in koffie?
Een kop koffie bevat geen enkele werkzame stof maar een enorm complex mengsel.
Natuurlijk aanwezige/bioactieve verbindingen
Stoffen die tijdens verwerking/branden kunnen ontstaan
Furfurylalcohol
HMF
En daarnaast bestaan er nog honderden vluchtige verbindingen die gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor de karakteristieke geur en smaak van koffie.
Een koffieboon vóór en ná het branden is chemisch dus beslist niet hetzelfde product.
8. Ongefilterde koffie verdient aparte aandacht
Er bestaat nog een mooi voorbeeld van hoe belangrijk bereidingswijze is.
De koffieboon bevat de diterpenen cafestol en kahweol.
Onderzoek heeft overtuigend aangetoond dat vooral ongefilterde koffie het totale cholesterol en LDL-cholesterol kan verhogen.
Papieren filters houden een aanzienlijk deel van deze verbindingen tegen.
Dat betekent dat:
gekookte koffie, cafetière/French press, espresso en papieren filterkoffie niet zonder meer als hetzelfde product behandeld moeten worden.
Dat alleen al laat zien hoe weinig informatief de algemene uitspraak:
“koffie is gezond”
eigenlijk is.
Welke koffie?
Hoe gebrand?
Hoe gezet?
Hoeveel?
Met of zonder cafeïne?
Op welk tijdstip?
Bij welke persoon?
Dat zijn veel interessantere vragen.
9. Koffie en ijzer
Nog een weinig besproken effect is de invloed op ijzeropname.
Koffie kan de opname van non-heemijzer uit een maaltijd aanzienlijk verminderen.
Dat is vooral relevant bij mensen die hun ijzer voornamelijk uit plantaardige voedingsmiddelen halen.
Ouder gecontroleerd onderzoek vond bijvoorbeeld dat koffie bij een maaltijd de ijzeropname duidelijk verminderde.
Dat betekent niet:
“koffie veroorzaakt bloedarmoede.”
Dat zou opnieuw te kort door de bocht zijn.
Wel betekent het dat iemand met een lage ijzerstatus of een hoofdzakelijk plantaardig voedingspatroon verstandig kan omgaan met het tijdstip waarop koffie ten opzichte van ijzerrijke maaltijden wordt gedronken.
10. Koffie en kanker: hier moet ook een kritische schrijver corrigeren
In mijn oorspronkelijke artikel uit 2014 haalde ik ouder onderzoek aan waarin koffie in verband werd gebracht met verschillende vormen van kanker.
Hier is een belangrijke correctie noodzakelijk.
De huidige wetenschappelijke stand ondersteunt niet de algemene conclusie dat koffie kanker veroorzaakt.
Het International Agency for Research on Cancer (IARC) beoordeelde een grote hoeveelheid bewijs en classificeerde koffie uiteindelijk als niet classificeerbaar wat betreft carcinogeniciteit voor mensen (Group 3).
Dat betekent overigens nadrukkelijk niet:
“bewezen veilig.”
IARC legt zelf uit dat Group 3 betekent dat de beschikbare gegevens geen conclusie toelaten dat het middel kanker veroorzaakt.
Voor verschillende afzonderlijke kankersoorten laten epidemiologische onderzoeken bovendien geen verhoogd risico en soms zelfs inverse associaties zien.
Dat moet een eerlijke tegenblog erkennen.
Wetenschap betekent namelijk ook dat we bereid moeten zijn onze eigen eerdere conclusies te herzien.
11. Maar “koffiedrinkers leven langer” bewijst evenmin dat koffie gezond maakt
Aan de andere kant moeten we even kritisch zijn wanneer onderzoek gunstige uitkomsten rapporteert.
Een grote umbrella-review vond dat koffieconsumptie voor veel onderzochte gezondheidsuitkomsten vaker met voordeel dan met nadeel geassocieerd was.
Dat is interessant.
Maar een groot gedeelte van het beschikbare bewijs bestaat uit observationeel onderzoek.
Daarbij volgen onderzoekers grote groepen mensen en vergelijken bijvoorbeeld niet-koffiedrinkers met mensen die twee, drie of vier koppen drinken.
Er wordt statistisch gecorrigeerd voor allerlei factoren.
Maar daarmee verandert een associatie nog niet automatisch in causaliteit.
Als koffiedrinkers langer leven, bewijst dat niet dat koffie hun leven heeft verlengd.
Precies hetzelfde principe moeten we overigens toepassen op onderzoek dat nadelige associaties vindt.
Ook daar geldt:
verband ≠ oorzaak.
Dat is geen argument om epidemiologie waardeloos te noemen.
Het is een argument om de conclusies niet groter te maken dan het onderzoek toestaat.
12. En wie betaalt het onderzoek?
Dit blijft een terechte vraag binnen voedingswetenschap.
Voedingsonderzoek kan worden gefinancierd door overheden, universiteiten, fondsen, producenten en brancheorganisaties.
Industriefinanciering bewijst niet dat de uitkomst gekocht is.
Een goed uitgevoerd onderzoek wordt niet automatisch slecht omdat een commerciële partij eraan heeft bijgedragen.
Maar het spreekwoord:
“Wiens brood men eet, diens woord men spreekt”
bestaat niet voor niets.
Daarom mogen we vragen:
Wie betaalde?
Wie bepaalde het onderzoeksprotocol?
Wie bezat de data?
Wie voerde de statistische analyse uit?
Kon de financier publicatie tegenhouden?
Zijn belangenconflicten volledig vermeld?
En vooral:
zijn de resultaten onafhankelijk gerepliceerd?
Dat is veel sterker dan ieder onderzoek met een ongewenste uitkomst onmiddellijk als “industrieonderzoek” af te schrijven.
13. Waar het bewijs behoorlijk duidelijk is: slaap
Over cafeïne en slaap bestaat inmiddels behoorlijk overtuigend onderzoek.
Een systematische review en meta-analyse uit 2023 vond gemiddeld:
45 minuten minder totale slaaptijd,
7% lagere slaapefficiëntie,
ongeveer 9 minuten langere inslaaptijd
en ongeveer 11 minuten minder diepe slaap.
Individuele gevoeligheid verschilt natuurlijk sterk.
Dosis, gewenning, genetica en tijdstip van inname zijn belangrijk.
Maar het idee dat iemand 's middags of 's avonds koffie kan drinken, probleemloos in slaap valt en cafeïne daarom “geen effect” op zijn slaap heeft, is te eenvoudig.
In slaap vallen is niet hetzelfde als een volledig onveranderde slaaparchitectuur.
14. Gewenning en ontwenning
Dagelijks gebruik van cafeïne leidt tot neurobiologische aanpassing.
Daarom kunnen na abrupt stoppen verschijnselen ontstaan zoals:
hoofdpijn, vermoeidheid, slaperigheid, prikkelbaarheid en concentratieproblemen.
Dat maakt koffie uiteraard niet vergelijkbaar met heroïne of andere zware drugs.
Maar het laat wel zien dat cafeïne geen fysiologisch neutrale voedingsstof is.
Ons zenuwstelsel past zich aan de aanwezigheid ervan aan.
Dat gegeven mag onderdeel zijn van de discussie over dagelijks gebruik.
15. Dus… is koffie slecht?
Hier komt misschien een onbevredigend maar wetenschappelijk noodzakelijk antwoord:
zo eenvoudig kunnen we het niet zeggen.
Het beschikbare onderzoek ondersteunt niet de stelling dat matige koffieconsumptie bij gezonde volwassenen in het algemeen ernstige ziekte veroorzaakt.
Sterker nog: grote epidemiologische onderzoeken vinden regelmatig gunstige associaties.
Dat moeten tegenstanders van koffie erkennen.
Maar daaruit volgt evenmin dat koffie een noodzakelijk gezondheidsproduct is.
Cafeïne beïnvloedt aantoonbaar ons adenosinesysteem.
Het kan slaap verstoren.
Er ontstaat tolerantie.
Ontwenningsverschijnselen bestaan.
Koffie rond maaltijden kan non-heemijzeropname verminderen.
Ongefilterde koffie kan door cafestol het LDL-cholesterol verhogen.
En tijdens het brandproces ontstaan verschillende verbindingen die vanuit toxicologisch oogpunt niet simpelweg als “gezond” kunnen worden bestempeld.
Tegelijkertijd bevat koffie stoffen met potentieel gunstige biologische eigenschappen.
Beide kanten van het verhaal bestaan.
16. Misschien stellen we daarom de verkeerde vraag
De discussie gaat voortdurend over:
“Is koffie gezond of ongezond?”
Misschien moeten we beginnen met een andere vraag:
Heeft het menselijk lichaam koffie of cafeïne nodig om gezond te functioneren?
Het antwoord daarop is eenvoudig.
Nee.
Er bestaat geen cafeïnetekort.
Er bestaat geen aanbevolen dagelijkse hoeveelheid koffie die noodzakelijk is om een deficiëntieziekte te voorkomen.
Niemand wordt ziek omdat zijn voeding onvoldoende koffie bevat.
Slaap, beweging, voldoende herstel en volwaardige voeding zijn daarentegen fundamentele biologische behoeften.
Daarom blijf ik kritisch wanneer cafeïne wordt verkocht als iets wat ons energie geeft.
Het geeft geen nieuwe energie.
Het verandert onder andere de manier waarop onze hersenen reageren op een signaal dat ons vertelt dat het misschien tijd is om te rusten.
Conclusie — Think Food, Think Twice
Mijn oorspronkelijke artikel over koffie schreef ik in 2014 en baseerde ik gedeeltelijk op veel ouder onderzoek en materiaal dat terugging tot discussies uit de jaren zeventig.
Wetenschap staat niet stil.
Sommige waarschuwingen uit die tijd zijn overeind gebleven.
Andere zijn genuanceerd.
Sommige conclusies moeten worden gecorrigeerd.
Ook mijn formulering dat cafeïne de NMDA-receptor zou “gijzelen” zou ik vandaag niet meer letterlijk gebruiken. Maar de biologische relatie tussen cafeïne, adenosine, glutamaat en NMDA-signalering blijkt interessanter en complexer dan simpelweg zeggen dat die relatie niet bestaat.
En daarom blijft de centrale gedachte van ThinkFood–ThinkTwice voor mij overeind:
Kijk verder dan de krantenkop.
Niet:
“Koffie is vergif.”
Maar evenmin:
“Drink gerust drie of vier koppen, want koffie is gezond.”
Vraag welke koffie.
Vraag hoeveel.
Vraag wanneer.
Vraag hoe zij gebrand en gezet is.
Vraag welke stoffen erin zitten.
Vraag wat er tijdens het brandproces ontstaat.
Vraag naar de dosis.
Vraag naar je slaap.
Vraag naar de onderzoeksopzet.
Vraag wie het onderzoek financierde.
Vraag of het onderzoek onafhankelijk werd gerepliceerd.
En maak daarna je eigen afweging.
We hoeven koffie niet zwart te maken.
Maar we hoeven haar ook niet gezonder voor te stellen dan het bewijs rechtvaardigt.
Think Food — Think Twice.



